ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky dartgynlyk barha güýçlenýärkä, dünýäniň strategik taýdan iň gymmatly energiýa we ýük daşamak ýollarynyň biri bolan Ormuz bogazy öň görülmedik derejede bökdençlik krizisi bilen ýüzbe-ýüz bolýar. Eýranyň raketa uçuryş merkezlerine we Ormuz bogazynyň golaýyndaky deňiz nyşanalaryna ABŞ-nyň harby güýçleriniň soňky hüjümlerinden soň, dünýä nebit söwdasynyň takmynan bäşden bir bölegini daşaýan bu deňiz arteriýasy diýen ýaly togtady. Onuň döreden şok tolkunlary energiýa bazaryndan has uzaklara ýaýrap, çylşyrymly global üpjünçilik zynjyry boýunça gämi gatnawlaryna, önümçiliklere we hatda adamlaryň nahar stollaryna hem ýaýrady.
Ýerli wagt bilen 19-njy martdan 20-nji marta çenli ABŞ-nyň Ýakyn Gündogardaky harby operasiýalary ep-esli güýçlendi. ABŞ-nyň Merkezi serkerdeligi ABŞ güýçleriniň Hormuz bogazyna we golaýdaky halkara gämi gatnawlaryna howp salýan Eýranyň deňiz nyşanalaryny ýok edýändigini açyk yglan etdi. Şol bir wagtyň özünde, ABŞ-nyň metbugaty Pentagonyň has batyrgaý operasiýa meýilleşdirýändigini mälim etdi: takmynan 2200 işgäri bolan ABŞ-nyň 31-nji deňiz ekspedisiýa güýçleri Ýaponiýadan Ýakyn Gündogara amfibiýa hüjüm gämisinde barýar we onuň bir hepde içinde gelmegine garaşylýar. Bu güýç Eýranyň iň uly çig nebit eksport bazasy bolan Harg adasyny ele geçirmek üçin ulanylyp bilner, bu bolsa Eýrany Hormuz bogazyny açmaga mejbur etmek üçin serişde bolup biler.
Bu harby hereket Ysraýyl bilen Eýranyň arasyndaky ölüm howply gepleşikler fonunda amala aşyrylýar. Ysraýylyň Premýer-ministri Netanýahu Eýranyň gaz känlerine howa hüjümlerini boýun aldy, ýöne ABŞ-nyň Prezidenti Trampyň energiýa desgalaryna mundan beýläk howa hüjümlerini "togtadyp goýmak" talabyna "ýerine ýetirjekdigini" aýtdy. Şeýle-de bolsa, ABŞ-nyň harby güýçleriniň gönüden-göni gatnaşmagy energiýa desgalarynyň bombalanmagyny birneme gowşadan hem bolsa, gämi gatnawlary boýunça harby oýunlaryň ýaňy başlandygyny görkezýär. ABŞ-nyň Merkezi serkerdeliginiň öňki serkerdesi Frank Makkenzi Harg adasyny basyp almagyň ýa-da ýok etmegiň Eýranyň we global ykdysadyýetlere "düzedilmez zyýan" ýetirjekdigini açyk aýtdy. Global gämi gatnawlary senagaty üçin Ormuz bogazynyň häzirki ýagdaýy indi "ýokary töwekgelçilik" däl-de, hakykatda "bloklanma".
Birinjiden, ätiýaçlandyryşyň gözegçilikden çykan bahasy bar. Söwda gämilerine yzygiderli hüjümler we deňizçileriň arasynda pidalar bolmagy sebäpli, köp ätiýaçlandyryş edaralary degişli ugurlar boýunça ätiýaçlandyryş hyzmatlaryny ýatyrdylar ýa-da berk çäklendirdiler. Muňa jogap hökmünde,Globalinkmugt ätiýaçlandyryş hödürlemek boýunça ýeňillikli syýasatyny işe girizdi. Anyk maglumat üçin, haýyş edýäris, ýüz tutuň.Globalink.
Ikinjiden, Ormuz bogazynyň ýapylmagy diňe awtoulag ýangyç baklaryna däl, eýsem has köp zada täsir edýär. Nobel baýragynyň eýesi ykdysatçy Jozef Stiglitz ýagdaýy dünýä ykdysadyýetine "granat zyňmak" hökmünde häsiýetlendirdi. 20-nji günde,Tramp nebitiň bahasy 120 dollara ýetende "dawanyň peselmegine" itergi berýär.
ABŞ-nyň harbylarynyň adalary basyp almak howpy bolsun ýa-da Eýranyň "töleg" meýilnamasy bolsun, ikisi hem bu möhüm global gämi gatnawynyň täzeden açylmagynyň uzak wagtlap dowam edýändigini görkezýär. Atyşyklar ýatyşýança, global üpjünçilik zynjyry bu "arterial tıkanmanyň" dowamly agyrysyna diňe sessiz çydap biler.
Ýerleşdirilen wagty: 20-nji mart 2026
